54 - Militaria - WYDANIE SPECJALNE - nr 2(54)/2017

  • Kod: 2/2017_mxxws
  • Waga: 0.35 kg
  • Dostępność: Chwilowy brak
  • Producent: KAGERO
  • Cena katalogowa: 14,99 zł
  • Rabat: -9,74 zł (65 %)
  • Cena: 5,25 zł
  • szt.
  • Poleć produkt

W numerze:

LOTNICTWO

  • Spitfire’y nad Normandią
  • Jak-1 w obcej służbie
  • Wojna sześciodniowa 1968 r. – walka w powietrzu

BROŃ PANCERNA

  • Rozwój czołgów w latach 1916–1918 w obrazach

BITWY I KAMPANIE

  • Ostatnia bitwa C.T.V. – Katalonia 1939
  • Działania 57. Samodzielnego Pułku Czołgów Ciężkich Gwardii pomiędzy Bobrem i Kwisą w lutym i marcu 1945 roku

JEDNOSTKI I FORMACJE WOJSKOWE

  • Polskie wojska inżynieryjne w latach 1945–1970. Zmiany organizacyjne
  • Kozacy w służbie włoskiej na froncie wschodnim
Dodano 09.06.2017


Przypisy – Wojna sześciodniowa 1968 r.
1     W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. PWN, Warszawa 2001, s. 166.
2     A. Radomyski, Gorące niebo nad Bliskim Wschodem, wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 24.
3     Ibidem, s. 24.
4     E. Zabłocki, Siły powietrzne, wyd. AON, Warszawa 2007, s. 83.
5     Tzw. Kryzys sueski (operacja „Kadesz”) – militarna agresja Wielkiej Brytanii, Francji i Izraela na Egipt, która rozpoczęła się 29 października 1956 r. Agresja została poprzedzona decyzją Egiptu o nacjonalizacji Kanału Sueskiego (26 lipca 1956 r.), jednak rzeczywistą przyczyną wybuchu wojny było pragnienie Wielkiej Brytanii i Francji utrzymania kontroli nad Kanałem i rejonem Bliskiego Wschodu. Państwa te dla realizacji swoich celów posłużyły się Izraelem, którego statki handlowe nie mogły korzystać z Kanału Sueskiego. Izrael miał także własne wystarczające powody, by wziąć udział w wojnie. Patrz także: J. Solarz, Doktryny militarne XX wieku, wyd. Avalon, Kraków 2009, s. 410–413.
6     Amerykanie zdawali sobie sprawę z wagi tego wydarzenia i prowadzili rozpoznanie tego obiektu za pomocą stratosferycznych samolotów szpiegowskich U-2. I. Rendall, Bandyci na szóstej, wyd. Amber, Warszawa 2000, s. 163.
7     S. Dunstan, Wojna sześciodniowa 1967, wyd. Osprey/Amercom, Poznań 2010, s. 27.
8     Zjednoczona Republika Arabska (ZRA) – powstała 1 lutego 1958 r. z połączenia Egiptu i Syrii. 5 lutego 1958 r. jej prezydentem został Gamal Abdel Naser. 29 września 1961 r. w Syrii doszło do zamachu stanu przeprowadzonego przez młodych oficerów, w wyniku którego Syria wycofała się z unii. Egipt zachował nazwę Zjednoczonej Republiki Arabskiej aż do 1971 r. Ponadto w latach 1958–1961 Egipt, Syria i Jemen tworzyły konfederację pod nazwą Zjednoczone Państwa Arabskie.
9     S. Dunstan, op. cit., s. 36.
10     Ibidem.
11     Izrael stale potrzebował samolotów mogących równoważyć technicznie maszyny arabskie. Gdy Egipt otrzymał ponaddźwiękowe myśliwce MiG-19, Izrael zakupił Super Mystere B2, natomiast odpowiedzią na dostawy MiG-21 dla Egiptu i Syrii były właśnie francuskie Mirage III.
12     Pocisk R530 posiadał wymienną głowicę naprowadzającą z systemem na podczerwień do ataków na krótkie (tylko z tylnej półsfery) i półaktywnym systemem radiolokacyjnym na średnie odległości. R530 wprowadzono do uzbrojenia wojsk francuskich w 1963 r. W podstawowej wersji R530 mógł razić cele z 15 km, co wtedy klasyfikowano jako zasięg średni. Okazały się jednak nieskuteczne. W 1967 r. prawdopodobnie udało się za ich pomocą zestrzelić tylko jeden samolot przeciwnika (egipski MiG-19). Odbyło się to 28 listopada i było to pierwsze zestrzelenie rakietowym pociskiem kierowanym powietrze-powietrze w historii sił powietrznych Izraela. Odpalił go Mirage III osłaniający archaiczny samolot Piper Cub (!) wykonujący lot zwiadowczy nad granicą z Egiptem na Synaju. Źródło: I. Rendall, op. cit., s. 165.
13     Amerykanie wykonali nad Egiptem, Jordanią i Syrią dziewięć misji wywiadowczych za pomocą samolotów SR-71 Blackbird z 9. SRW (Strategic Reconnaissance Wing – Skrzydło Rozpoznania Strategicznego), które startowały z bazy Griffis koło Nowego Jorku. Trasa tych lotu wynosiła ponad 19 300 km, a dolot do celu zajmował około 10 godzin i 18 min. W międzyczasie SR-71 musiał pięć razy tankować w powietrzu. Źródło: J. Gotowała, Lotnictwo we Współczesnych Konfliktach Zbrojnych 1945–2003, wyd. Bellona, Warszawa 2003, s. 84.
14     S. Dunstan, op. cit., s. 28.
15     A. Radomyski, Gorące niebo nad Bliskim Wschodem, wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 25.
16     Był to samolot, na którym 16 sierpnia 1966 r. uciekł do Izraela iracki pilot Munir Radfa. Był to efekt akcji wywiadowczej Mossadu, mającej na celu uzyskanie takiego samolotu. Ten MiG-21F13 otrzymał potem izraelskie malowanie, a w czasie wojny sześciodniowej był wystawiony jako samolot dyżurny do odparcia ewentualnej agresji lotnictwa arabskiego. Obecnie znajduje się w muzeum lotnictwa w Hatzerim w Izraelu. Oprócz tego w czasie wojny sześciodniowej Izrael zdobył sześć algierskich MiGów-21F13, które przekazano do USA, gdzie już w barwach USAF wykonywały loty testowe jako YF-110. Izrael dysponował także pewną ilością radzieckich rakiet powietrze-powietrze R-3S (AA-2 Atoll), które zdobyto w egipskim magazynie w Bir Gifgafie. Podwieszano je nawet pod Mirage III i używano w walce (z marnym skutkiem). W opinii izraelskich pilotów, którzy używali ich bojowo „stare i pordzewiałe” R-3S były równie mało skuteczne, co pierwsze izraelskie rakiety Shafrir, będące jeszcze w fazie eksperymentalnej. Pierwsze rakiety powietrze-powietrze były niecelne oraz miały zbyt słaby ładunek bojowy. Zdarzało się, iż izraelskie samoloty potrafiły wracać do bazy mimo otrzymania trafienia pociskiem R-3S odpalonym przez arabskie MiG-i. J. Spektor, Głośno i wyraźnie, wyd. Replika, Zakrzewo 2015, s. 228 i 233.
17     A. Radomyski, op. cit., s. 26.
18     A. Zbiegniewski, MiG-i z bazy 228, w: „Aero” 2007, nr 6–7, s. 42, 48.
19     A. Radomyski, op. cit., s. 26.
20     J. Gotowała, op. cit., s. 84.
21     S. Dunstan, op. cit., s. 23.
22     I. Rendall, op. cit., s. 162.
23     R. Kowal, Rozmowy ze zdrajcą, wyd. Internovator, Warszawa 1998, s. 59.
24     A. Zbiegniewski, op. cit., s. 42.
25     Wcześniej w siłach zbrojnych Egiptu obowiązywał podział wzorowany na siłach brytyjskich, gdzie wojska lądowe, siły powietrzne (Royal Air Force) oraz marynarka wojenna (Royal Navy) posiadały swoje oddzielne systemy oznaczeń stopni wojskowych oraz jednostek.
26     A. Zbiegniewski, op. cit., s. 42–49.
27     Zakłady WSK Mielec eksportowały samoloty Lim-5/Lim-6 do NRD, Indonezji i Bułgarii.
28     Ibidem, s. 165.
29     A. Radomyski, op. cit., s. 30.
30     S. Dunstan, op. cit., s. 28.
31     Ibidem.
32     Ibidem, s. 33.
33     Ibidem. Niektóre źródła wskazują, iż wspomniany An-12 nie zawrócił, ale wylądował na lotnisku Fayid, gdzie został trafiony na ziemi. Wydaje się to jednak mało prawdopodobne, gdyż egipscy dowódcy znajdujący się na jego pokładzie przeżyli. Patrz: I. Rendall, op. cit., s. 158.
34     Egipcjanie popełnili ten sam błąd, co Amerykanie na Pearl Harbor w 1941 r. Ustawianie samolotów w szyku na lotniskach wprawdzie pomaga w ich pilnowaniu przed dywersją, ale znacznie ułatwia ich niszczenie w nalocie powietrznym. Po doświadczeniach Egiptu z tego konfliktu w siłach powietrznych całego świata (w tym Polski) zaczęto rozpraszać samoloty po lotniskach, ukrywając je ponadto za wałami ziemnymi itp. Wcześniej ustawianie maszyn w „paradnym” szyku było bardzo popularne. Innym efektem tych doświadczeń było przemalowanie niemal wszystkich egipskich samolotów bojowych w barwy ochronne (wcześniej większość pozostawiano w naturalnej barwie metalu). Po wojnie w 1967 r. robiono to w Egipcie nawet w takim pośpiechu, że część myśliwców MiG-17 przemalowano naprędce za pomocą farb zarekwirowanych w pobliskich zakładach samochodowych!
35     Wszystkie bombowce Tu-16 stacjonowały na lotnisku Cairo-West, przez co było ono celem priorytetowym. Patrz: S. Aloni, Arab-Israeli air wars 1947–1982, wyd. Osprey, Wielka Brytania 2001, s. 29.
36     Bombowiec Tupolew Tu-16 (kod NATO: Badger) stanowił najgroźniejszą broń w arsenale Egiptu i Iraku, zdolną do rażenia wielu celów na terytorium Izraela. Tu-16 rozwijał prędkość maksymalną 1050 km/h, przelotową 850 km/h, osiągał pułap 12 300 m oraz dysponował promieniem działania 3150 km. Jego uzbrojenie składało się siedmiu działek AM-23 kal. 23 mm oraz ładunku bombowego o masie do 9000 kg, na który mogły składać się pociski przeciwokrętowe (lub powietrze-ziemia) Raduga KS-1 Kometa (AS-1 Kennel – przez Tu-16KS) oraz nowsze Raduga KSR-2 (AS-5 Kelt), w tym wersja przeciwradiolokacyjna KSR-11 naprowadzana radarem pasywnym 2PRG-11. Egipt otrzymał pierwszych kilkadziesiąt (30?) Tu-16 wraz z pociskami KS-1 wiosną 1967 r. Prawdopodobnie wszystkie zostały zniszczone pierwszego dnia wojny sześciodniowej. Po tym konflikcie Egipcjanie odbudowali ich flotę, sprowadzając z ZSRR bombowce Tu-16T, rozpoznawcze Tu-16R oraz nosiciele pocisków Tu-16KSR-2-11 (z pociskami KSR-2). Swojego czasu ZSRR mocno naciskało, by Tu-16 zakupiła także Polska, jednak nie uczyniono tego ze względu na ogromne koszty utrzymania tych bombowców.
37     S. Dunstan, op. cit., s. 33.
38     Ibidem.
39     I. Rednall, op. cit., s. 159.
40     S. Dunstan, op. cit., s. 37.
41     W. Rieszentikow, Na kursie bojowym, wyd. L&L, Gdańsk 2008, s. 349–352.
42     Niektóre źródła podają, iż samych MiGów-21F13 i MiGów-21PF Irak utracił w tym konflikcie 12. Wkrótce straty te zostały uzupełnione przez dostawy nowych MiG-21PFM z ZSRR. Patrz: P. Przymusiała, MiG-21 na swiecie, cz. 3, w: „Aeroplan” 1996, nr 4.
43     Egipt był pierwszym arabskim użytkownikiem zestawów S-75. Pierwsze systemy tego typu sprowadzono z ZSRR do Egiptu w 1965 r., natomiast w latach 1968–1969 dostarczono pewną ilość S-75M2 z rakietami W-750WN i stacjami radiolokacyjnymi RSNA-75M. Od 1973 r. Egipt kupował także zestawy z rakietami 20DSU. Egipski przemysł starał się opracować (we współpracy z Koreą Północną i Francją) własną odmianę pocisku W-750W, oznaczoną jako Ta`ir al Sabah. Zmodernizowany pocisk miał mieć większy zasięg, miał być celniejszy i zmniejszyć zależność Egiptu od dostaw z ZSRR. Program ten został jednak zawieszony. Patrz: A. Radomyski, op. cit., s. 147–148.
44     Ibidem, s. 43.
45     Ibidem.
46     I. Rendall, op. cit., s. 166.
47     I. Rendall podaje, iż z tej liczby 60 arabskich samolotów zestrzelono w powietrzu i to wyłącznie za pomocą działka. Według tego autora żadna z odpalonych w tym konflikcie izraelskich rakiet powietrze-powietrze nie trafiła. Patrz: I. Rendall, op. cit., s. 184.
48     Naziemna obrona przeciwlotnicza Egiptu strąciła 44 samoloty, w tym 35 artyleria lufowa i tylko 9 zestawy rakietowe. Źródło: A. Radomyski, op. cit., s. 46.
49     Ibidem.
50     Ibidem, s. 43.
51     I. Rendall, op. cit., s. 166.
52     W 1967 r. Egipt miał 18 baterii S-75. W czasie konfliktu odpalono z nich tylko 22 rakiety W-750WK, zestrzeliwując dwa Mirage III (7 i 8 czerwca). Podczas działań izraelskie lotnictwo zniszczyło osiem tego typu baterii, a jedna została zdobyta przez izraelskie wojska i wraz z 12 rakietami W-750WK oraz radiolokatorem została potem przekazana do USA, gdzie niewątpliwie była bezcenna przy późniejszych badaniach nad zwalczaniem zestawów S-75 w Wietnamie. Źródło: A. Radomyski, op. cit., s. 46.
53     Generał Giulio Douhet (1869–1930) był pierwszym teoretykiem, który spisał założenia zastosowania lotnictwa bojowego przyszłości. Zakładał, iż w niedługim czasie lotnictwo będzie w stanie samodzielnie wygrywać wojny, paraliżując wrogie państwa z powietrza. Ówczesny stan techniki nie pozwalał na realizację tak dalekosiężnych wizji. Pierwsze doświadczenia zbieżne z teorią Douheta pojawiły się dopiero w latach 60. wskutek konfliktów izraelsko-arabskich, a najbardziej odpowiadają im doświadczenia z operacji NATO przeciw Jugosławii w 1999 r., kiedy to zwycięstwo odniesiono niemal wyłącznie przy pomocy lotnictwa.
54     Arabowie z reguły otrzymywali z ZSRR niezwykle drogi sprzęt po bardzo obniżonych cenach (lub wręcz za darmo) oraz prawdopodobnie bezgotówkowo za ropę. Płaciło za to całe społeczeństwo radzieckie (a co za tym idzie – w dużym stopniu społeczeństwa innych państw socjalistycznych) niskim materialnym poziomem życia. Dla porównania, państwa Układu Warszawskiego (w tym Polska) z reguły musiały płacić ogromne sumy za dostarczany z ZSRR sprzęt w ilościach często przekraczających realne zapotrzebowanie, nadwyrężając tym samym własne budżety w znacznym stopniu i obniżając bardzo poziom życia własnych obywateli. Przykładowo w latach 70. mówiło się, iż za każdy samolot Su-7 Polska budowała dla ZSRR bezpłatnie trzy statki handlowe, a za prostą drabinę do wchodzenia do tego samolotu PRL płaciła stronie radzieckiej równowartość nowego samochodu osobowego. Patrz: A. Giese, Uff, nie spaliłem Kopenhagi – rozmowa z pilaninem z licencją do zrzucenia bomby atomowej, wyd. PDH, Piła 2015, s. 22.
55     G. Corm, Bliski Wschód w ogniu 1956–2003, wyd. Dialog, Warszawa 2003, s. 156–157.
56     Ibidem, s. 142.
57     Przeobrażenia w Polsce przybrały jeszcze bardziej na sile latem 1967 r. na skutek wybuchu wojny izraelsko-arabskiej (tzw. wojny sześciodniowej). ZSRR potępił Izrael i zerwał z nim stosunki dyplomatyczne; tak samo postąpiły władze polskie. Organizowano wiece w zakładach pracy potępiające żydowskie „zapędy imperialistyczne”. Nastroje wrogie Żydom pojawiły się w kręgach partyjnych, wojskowych i milicyjnych, również wśród prorządowych katolików skupionych wokół Stowarzyszenia „PAX”. Kościół, na czele z kardynałem Wyszyńskim, zajął stanowisko raczej proizraelskie. Niektórzy Polacy pochodzenia żydowskiego jawnie manifestowali swe poparcie dla działań armii izraelskiej. Zbigniew Siemiątkowski w swojej książce wskazuje na to, że wywiad PRL znał miejsce i datę ataku Izraela na kraje arabskie, a mimo to kierownictwo państwa dowiedziało się o wybuchu konfliktu z radia. Patrz: Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, wyd. Aspra, Warszawa 2009, s. 68. Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Marzec_1968 (dostęp: 09.04.2017).
58     Kardynał Stefan Wyszyński w kościele św. Anny w Warszawie w dniu 6 czerwca 1967 r. w związku z wybuchem wojny sześciodniowej powiedział: Prosimy cię, Matko i Królowo pokoju, otocz swą macierzyńską opieką ziemię świętą, święte Jeruzalem, święte Betlejem i cały ten kraj, który również ma prawo do wolności i stanowienia o sobie. Słowa te społeczność żydowska w Polsce odebrała jako wyraz poparcia prymasa dla Izraela. Źródło: http://www.fzp.net.pl/marzec-68/kosciol-katolicki-i-nagonka-antysemicka-1968-r (dostęp: 09.04.2017).
59     Fragment listu: Cały świat i my polski naród gratulujemy Izraelowi i narodowi izraelskiemu za jego waleczność i za jego sprawiedliwą walkę z Arabami. […] Niech żyje sto lat za to, że nam, Polakom, dodał otuchy i nadziei, że i nas ktoś wyswobodzi spod jarzma bolszewicko-komunistycznego. Źródło: Antyżydowska na gonka, „Newsweek Polska” 10.06.2007, http://www.newsweek.pl/polska/antyzydowska-na-gonka,10495,1,1.html (dostęp: 09.04.2017).
60     Nie ma jednoznacznej zgodności odnośnie do liczby oficerów Wojska Polskiego usuniętych w ramach czystek. Peter Raina wskazał liczbę kilkudziesięciu, zaś Anna Grupińska podaje150. Lech Kowalski podał, że zachowało się sześć rozkazów zawierających 1348 nazwisk oficerów i podoficerów oraz dodał, że żołnierze pochodzenia żydowskiego mieli być usuwani z wojska przez gen. W. Jaruzelskiego jeszcze w 1980 r. Dotknięci czystką byli degradowani i pozbawiani stopnia oficerskiego „z powodu braku wartości moralnych”. Następnie często wyjeżdżali (lub byli zmuszani do wyjazdu) za granicę, niejednokrotnie do Izraela. Patrz: P. Raina, Jaruzelski, wyd. Efekt, Warszawa 2001, s. 689 oraz A. Grupińska, Czystka antysemicka w Wojsku Polskim 1967–1968, http://www.sztetl.org.pl/pl/term/395,anti-semitic-purge-in-the-polish-army-1967-1968 (dostęp: 09.04.2017).
61     Patrz: B. Świątkiewicz, Pod błękitną flagą, wyd. Iskry, Warszawa 1975.


Przypisy – Polskie wojska inżynieryjne w latach 1945–1970
1    J. Malczewski, R. Polkowski, Regularne jednostki Ludowego Wojska Polskiego. Formowanie, działania bojowe, organizacja, uzbrojenie, wyposażenie jednostek inżynieryjno-saperskich, drogowych i chemicznych, Warszawa 1970, s. 13–17; F Kaczmarski, S. Soroka, Wojska inżynieryjne LWP 1945–1979, Warszawa 1982, s. 306–316.
2    J. Malczewski, R. Polkowski, Regularne jednostki…, s. 154–187.
3    CAW IV 501.1/A/450, s. 49, 51-52, 59-60, 62-64, 68-70 i 79. Referat o przedsięwzięciach organizacyjnych Wojska Polskiego na rok 1945 szefa Oddziału Organizacyjno-Mobilizacyjnego Szt. Gen. WP gen. bryg. S. Piotrowskiego z 8.09.1945 r.; Tamże, IV 501.1/A/431, s. 59-67; Plan przedsięwzięć organizacyjnych WP z 8.09.1945 r.
4    Tamże, IV 501.1 /A/431, s. 47–50. Meldunek o zmniejszeniu stanu etatowego WP szefa Oddziału Organizacyjno-Mobilizacyjnego Szt. Gen. WP gen. bryg. S. Piotrowskiego z grudnia 1945 r.
5    Tamże, IV 501.1/A/431, s. 37–45. Zamierzenia organizacyjne w Wojsku Polskim na rok 1946, Plan meldunku szefa Oddziału Organizacyjno-Mobilizacyjnego Szt. Gen. WP gen. bryg. S. Piotrowskiego z 25.01.1946 r.
6    Tamże, IV 501.1/A/454, s. 12–21. Wytyczne rozwoju Wojska Polskiego w latach 1947-1949 z 22.08.1946 r.
7    Tamże, IV 501.1/A/866, s. 1–3. Pismo przewodniczącego Komisji Planowania gen. dyw. Mossora nr 167 z 31.10.1947 r. do szefa Oddziału III Szt. Gen. gen. bryg. Stecy; Pismo szefa Oddziału Operacyjnego Szt. Gen WP gen bryg Stecy nr 00416111 z 5.11.1947 r. do przewodniczącego Komisji Planowania gen dyw. Mossora.
8    Tamże, IV 501 1/A/866, s 106 Pismo szefa Oddziału Szt. Gen WP nr 00459111 z 12.12.1947 r.
9    Tamże, IV 501.1/A/1210, s. 77-83. Wykaz dowództw i jednostek wojskowych zatwierdzony przez ministra Obrony Narodowej Marszałka Polski Żymierskiego w dniu 07.06.1948 r.
10    Tamże, IV 501. 1/A/457, s. 162-166. Zestawienie porównawcze zamierzeń organizacyjnych na 1949 r., Dowództwo Wojsk Lądowych nr 00655/Org. z 26.04.1948 r.
11    Tamże, IV 501.1/A/1210, s. 95–96. Wykaz różnic ilości jednostek planów D i L. Szt. Gen. WP nr 0063/VII z 02.11.1948 r.
12    Tamże, IV 501.1/A/404, s. 57–61. Opracowanie ppłk Stachowiaka z I Oddziału Szt. Gen. WP z 09.10.1950 r.
13    Tamże, 1210/21, s. 122, 165–207. Plan zamierzeń organizacyjnych na lata 1951–1952 (zatwierdzony w 12.02.1951 r.).
14    Tamże, 1210/9, s. 55–56. Notatka o przedsięwzięciach organizacyjnych WP na łata 1952–1953 (w j. rosyjskim) Szt. Gen. WP nr 00025/VI z 15.11.1952 r.
15    Tamże, 1210/9, s. 65–69, 72–77, 81–85. Perspektywiczny plan rozwoju WP w latach 1955–1960 nr 00013/Org. z 2.08.1954 r. Załącznik do pisma szefa Szt. Gen. WP gen. Korczyca nr 00012 z 05.08.1954 r. do zastępcy szefa Szt. Gen. AR gen. armii Antonowa (w j. rosyjskim).
16    Tamże, 1210/1, s. 6–13, 23–31, 44–60; 78 i 104. Perspektywiczny plan rozwoju wojska w latach 1955–1960 z 19.10.1954 r. (projekt).
17    Tamże, 1210/1, s. 107, 112-115. Referat o perspektywicznym planie rozwoju wojska w latach 1955–1960 z 30.12.1954 r. na Komisję Wojskową Biura Politycznego PZPR.
18    Tamże, 12 10/9, s. 229–244. Meldunek ministra Obrony Narodowej PRL o perspektywicznym planie rozwoju WP w latach 1955–1960 z 1.01.1955 r., nr wych. 0001/VI (w j. rosyjskim).
19    Tamże, 12 10/9, s. 266–271. Pismo szefa Szt. Gen. WP gen. Bordziłowskiego do zastępcy szefa Szt. Gen. AR gen. armii Antonowa, nr wych. 00025/VI z 05.05.1955 r. (w j. rosyjskim).
20    Tamże, 1210/3, s. 30–32. Plan zamierzeń organizacyjny na lata 1955–1960. Załącznik do pisma szefa Szt. Gen. WP gen. broni Jerzego Bordziłowskiego do dowódców rodzajów wojsk z 28.03.1955 r.
21    Tamże, 1210/4, s. 261–262. Notatka służbowa w sprawie redukcji zbrojeń WP w 1955 r. Szt. Gen. WP, Zarząd VI, nr 00089/VI z 26.08.1955 r.; Tamże, 1210/9. s. 412–414. Pismo szefa Szt. Gen. WP gen. Bordziłowskiego do zastępcy szefa Szt. Gen. AR gen. armii Antonowa, nr wych. 00041/VI z 10.09.1955 r. (w j. rosyjskim).
22    Tamże, 1210/10, s. 83–95, 136–139. Plan zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1956–1960. Zatwierdzony 06.11.1956 r.
23    Tamże, 1210/5, k. 215-216 i 221. Referat w sprawie perspektywicznego planu rozwoju WP w latach 1955–1965. Zarz. VI Szt. Gen. WP nr 000102/V z 3.10.1955 r.
24    Tamże, 1677/84/18, k. 137. Dyrektywa MON nr 003/Org. z 28.06.1961 r.
25    Tamże, 1788/90/35, k. 10. Notatka służbowa w sprawie wykonania zobowiązań wynikających z uczestnictwa PRL w układzie Państw-Sygnatariuszy Paktu Warszawskiego z 17.06.1960 r.
26    Tamże, 1788/90/36, k. 9–12. i 15–16. Propozycje w zakresie zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1966–1970 z 03.10.1962 r. Zarz. VI Szt. Gen. WP.
27    Tamże, k. 48. Projekt zamierzeń organizacyjnych na lata 1966–1970 z 12.01.1963 r.
28    Tamże, 1788/90/51, k. 8 i 9, 15,41 i 42. Plan zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1966-1970 z 17.03.1966 r.
29    Tamże, k. 155. Plan zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1967-1968 z 03.02.1967 r.
30    Tamże, k. 321–322, 377-378. Plan zamierzeń organizacyjnych WP na lata 1969–1970 z 24.02.1969 r. i Plan rozwoju Sił Zbrojnych na lata 1970–1971 z 03.02.1970 r.
31    Tamże, 1V 501.1/A/141, s. 293–296, Rozkaz operacyjny NDWP nr 00304/Op. z 03.06.1945 r.
32    Tamże, IV 501.1/A/142, k. 246 i 289. Rozkaz NDWP nr 00135/Org. z 3 VI 1945 r. i Rozkaz NDWP nr 0156/Org. z 29.06.1945 r.
33    Tamże, IV 501.1/A/142, k. 217. Rozkaz NDWP nr 0122/Org. z 15.05.1945 r.
34    Tamże, IV 501.1/A/145, s. 58–63. Rozkaz NDWP nr 00510 z 05.09.1945 r.
35    Tamże, IV 501 .1/A/143, s. 114–115. Rozkaz organizacyjny NDWP nr 0239/Org. z 10.09.1945 r.
36    Tamże, k. 69. Rozkaz NDWP nr 0228 z 15.09.1945 r.
37    Tamże, k. 199. Rozkaz NDWP nr 0278 z 05.10.1945 r.
38    Tamże, k. 320-322. Rozkaz NDWP nr 0343 z 27.12.1945 r.
39    Tamże, IV 501.l/A/149, s. 56–57. Rozkaz organizacyjny NDWP nr 022/Org. 22.01.1946 r.
40    Tamże, IV 501.1/A/157, s, 195. Rozkaz organizacyjny MON nr 068/Org. z 11.02.1947 r.
41    Tamże, IV 501.1/A/159, s. 295. Rozkaz organizacyjny MON nr 0275/Org. z 05.12.1947 r.
42    Tamże, IV 501,1/A/169, s. 350–352Rozkaz organizacyjny MON nr 0172/Org. z 17.08.1949 r.
43    Tamże, IV 501.1/A/209, s. 253. Rozkaz organizacyjny MON nr 094/Org. z 11.05.1950 r.
44    Tamże, IV 501.1/A/212, s. 19. Zarządzenie organizacyjne MON nr 0204/Org. z 22.09.1950 r.
45    Tamże, 1545/73/60, s. 21, 47 i 73. Rozkazy organizacyjne MON nr 0043, 0044 i 0045/Org. z 17.05.1951 r.
46    Tamże, 1545/73/60, s. 5–17, 3 1–36, 58–62 i 79–94. Rozkazy organizacyjne MON nr 0043, 0044, 0045 i 0046/Org. z 17.05.1951 r.
47    Tamże, 1101/65/22, s. 314-315. Rozkaz organizacyjny MON nr 0087/Org. z 12.12.1952 r.
48    Tamże, s. 279-280, 282 i 285. Rozkazy organizacyjne MON nr 0079 i nr 0080/Org. z 20.11.1952 r.
49    Tamże, 1545/73/62, s. 200 i 339. Zarządzenia szefa Szt. Gen. WP nr 0133/Org. z 16.05.1955 r. i nr 0171/Org. z 2.08.1955 r.
50    Tamże, 1545/73/68, s. 150-152. Rozkaz organizacyjny MON nr 0047/Org. z dnia 30.10.1956 r.
51    Tamże, 1545/73/75, s. 5-10. Rozkaz organizacyjny MON nr 031/Org. z 19.04.1957 r.
52    Tamże, 1545/73/93, s. 6. Zarządzenia szefa Szt. Gen. WP nr 084/Org. z 28.07.1959 r.
53    Tamże, 1677/84/4, s. 142 Zarządzenia szefa Szt. Gen. WP nr 093/Org. z 22.11.1960 r.
54    Tamże, 1677/84/8, s. 16; Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 064/Org. z 07.08.1961 r.
55    Tamże, s. 50. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 069/Org. z 18.08.1961 r.
56    Tamże, 1677/84/9, s. 145. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 0116/Org. z 21.11.1961 r.; Tamże, 1677/84/7, s. 32. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 028/Org. z 08.04.1961 r.
57    Tamże, 1677/84/20, s. 185. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 016/Org. z 28.01.1963 r.
58    Archiwum Dowództwa Wojsk Lądowych Filia Wrocław (dalej ADWL Wrocław) 014237/2/67, s. 421-422. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 0103/Org. z 29.08.1969 r.
59    CAW, 1677/84/31, s. 1. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 036/Org. z 22.04.1965 r.
60    Tamże, 1677/84/37, s. 47. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 045/Org. z 4.04.1966 r.
61    Tamże, 1677/84/39, s. 44–45. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 011/Org. z 13.09.1966 r.
62    Tamże, 1677/84/42, s. 40–42. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 08/Org. z 10.01.1967 r.
63    Tamże, 1677/84/45, s. 93–94. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 0136/Org. z 21.09.1967 r.
64    Tamże, 1677/84/56, s. 291. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 028/Org. z 3.04.1970 r.
65    Tamże, 1677/84/60, s. 132. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 0127/Org. z 29.12.1970 r.
66    Z. Barszczewski, Przywrócone życiu. Rozminowanie ziem Polski, Wyd. Bellona, Warszawa 1998, s. 84–85.
67    J. Malczewski, R. Polkowski: Regularne jednostki…, s. 136–137, 150 i 153.
68    Tamże, 1544/73/1849, s. 1-12. Etat nr 13/38 ciężkiej brygady saperów Naczelnego Dowództwa z 23.03.1951 r.
69    Tamże, 1544/73/3118,8. 1-10. Etat nr 13/44 ciężkiej brygady saperów z 12.12.1952 r.
70    Tamże, 1544/73/3478, s. 2-15. Etat nr 13/65 ciężkiej brygady saperów z 30.10.1956 r.
71    Tamże, 1678/84/760, s. 2-13. Etat nr 13/76 brygady saperów z dnia 17.04.1957 r.
72    Tamże, 1678/84/764, k. 2-21. Etat nr 13/104 brygady saperów z 7.08.1961 r.
73    Tamże, 1678/84/1203, k. 2-24. Etat nr 13/113 ciężkiej brygady saperów z 24.01.1964 r.
74    Tamże, 1677/84/36, k. 14-18. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 04/Org. z 10.01.1966 r.
75    Tamże, 1678/84/1203, k. 28-38. Zarządzenie organizacyjne szefa Szt. Gen. WP nr 0136/Org. z 21.09.1967 r.
76    Tamże, 1791/90/374, k. 2-3. Etat nr 13/113 ciężkiej brygady saperów z 24.08.1964 r. uaktualniony na dzień 24.10.1967 r.
77    Tamże, 1791/90/207, k. 3-33. Etat nr 13/114 brygady saperów z 24.08.1964 r.
78    Tamże, 1791/90/168. Etat nr 13/125 brygady saperów z 4.04.1966 r.
79    Tamże, 1791/90/168, k. 35–37. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 024/Org. z 27.03.1969 r.
80    Tamże, 1791/90/207, k. 35–36. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 028/Org. z 03.04.1970 r.
81    Tamże, 1791/90/374, k. 32–35. Zarządzenie szefa Szt. Gen. WP nr 073/Org. z 10.07.1970 r.
82    Tamże, 1544/73/637, s. 1–6. Etat nr 13/14 pułku saperów czasu „P” z 22.01.1946 r.
83    Tamże, 1544/73/1588, s. 1–8. Etat nr 13/18 pułku saperów z 11.11.1947 r.
84    Tamże, 1544/73/1316, s. 1–9. Etat nr 13/23 2 Pułku Saperów z dnia 5.12.1947 r.
85    Tamże, 1544/73/1504, s. 1–10. Etat nr 13/3 1 pułku saperów z 22.09.1950 r.
86    Tamże, 1544/73/1850, s. 1–9. Etat nr 13/33 pułku saperów 23.03.1951 r.
87    Tamże, 1544/73/3479, s. 2–14. Etat nr 13/66 pułku saperów z 30.10.1956 r.
88    Tamże 1678/84/761, s. 4–18. Etat nr 13/80 pułku saperów z dnia 17.04.1957 r.
89    Wykaz zmian wprowadzonych zarządzeniem Szefa Szt. Gen. WP nr 0153/Org. z dnia 23.12.1959 r. do etatu nr 13/80.
90    Tamże, 1678/84/995, k. 2–25. Etat nr 13/115 pułku saperów z 24.08.1964 r.